صنعت فولاد ایران به عنوان یکی از ارکان اصلی اقتصاد غیرنفتی، در سال ۱۴۰۴ با وجود چالشهای متعدد از جمله محدودیتهای شدید انرژی، تحریمهای بینالمللی و آسیبهای ناشی از جنگ تحمیلی سوم، موفق به ثبت رشد قابل توجهی شد. بر اساس آمار منتشر شده از سوی انجمن تولیدکنندگان فولاد ایران، تولید اسلب با رشد دو رقمی ۱۰.۲ درصدی همراه بود و مجموع تولید فولاد خام نیز از مرز ۳۲ میلیون تن گذشت. این گزارش به بررسی جزئیات آمار تولید، عملکرد محصولات مختلف، جایگاه جهانی ایران و چالشهای پیش روی این صنعت میپردازد.
تولید اسلب؛ پیشتاز رشد با ۱۰.۲ درصد افزایش
بر اساس آمار انجمن تولیدکنندگان فولاد ایران، تولید اسلب در سال ۱۴۰۴ به ۱۲.۳۷۸ میلیون تن رسید که نسبت به رقم ۱۱.۲۳۳ میلیون تن در سال ۱۴۰۳، رشد ۱۰.۲ درصدی را نشان میدهد. اسلب به عنوان یک محصول نیمهنهایی با سطح مقطع مستطیل شکل، ماده اولیه ضروری برای نورد گرم و تولید محصولات تخت مانند ورق گرم، ورق سرد و ورقهای ضخیم محسوب میشود. این محصولات در صنایع خودرو، کشتیسازی، خطوط لوله و ساختوساز کاربرد حیاتی دارند.
با این حال، گزارش انجمن حاکی از آن است که به دلیل آسیبهای وارد شده به شرکتهای تولیدکننده اسلب در جریان جنگ تحمیلی، تعادل زنجیره محصولات تخت فولادی مختل شده و واردات اسلب و ورق گرم به یک نیاز فوری و ضروری تبدیل شده است.
فولاد خام؛ رشد ۶.۲ درصدی و تثبیت جایگاه دهم جهان
مجموع تولید فولاد خام ایران در سال ۱۴۰۴ با رشد ۶.۲ درصدی به ۳۲.۱ میلیون تن رسید که معادل سطح تولید سال ۱۴۰۲ است. این موفقیت علیرغم تشدید محدودیتهای انرژی، به لطف مدیریت بهینه و راهاندازی ظرفیتهای جدید در بخش تولید و خودکفایی انرژی توسط فولادسازان به دست آمد.
بر اساس دادههای انجمن جهانی فولاد، تولید فولاد خام ایران در ژانویه ۲۰۲۶ با افزایش ۱۵.۱ درصدی نسبت به مدت مشابه سال قبل به ۲.۶ میلیون تن رسید. در همین بازه زمانی، تولید جهانی فولاد خام در ۶۹ کشور با کاهش ۶.۵ درصدی به ۱۴۷.۳ میلیون تن رسید. چین با کاهش ۱۳.۹ درصدی مواجه شد، هند ۱۰.۵ درصد رشد کرد و ایالات متحده ۳.۳ درصد افزایش تولید داشت. آلمان با رشد ۱۵ درصدی و ترکیه با ۵.۸ درصد رشد، دیگر کشورهای با عملکرد مثبت بودند. روسیه با کاهش ۷.۴ درصدی و ژاپن با افت ۰.۵ درصدی روبرو شدند.
ایران با ثبت رشد دو رقمی در شرایطی که تولید جهانی و بسیاری از تولیدکنندگان بزرگ با کاهش مواجه بودند، جایگاه دهم خود را در میان تولیدکنندگان برتر فولاد جهان حفظ کرد. بر اساس گزارش قبلی انجمن جهانی فولاد، تولید ایران در دسامبر ۲۰۲۵ به ۳ میلیون تن رسید که رشد بیش از ۱۶ درصدی نسبت به سال قبل داشت.
آهن اسفنجی؛ رکورددار رشد با ۱۶ درصد
در میان محصولات زنجیره فولاد، آهن اسفنجی (Direct Reduced Iron) با افزایش ۱۶ درصدی نسبت به سال قبل، بالاترین نرخ رشد را به خود اختصاص داد. ایران با تولید حدود ۳۷ میلیون تن آهن اسفنجی در سال ۲۰۲۵، حدود یکچهارم عرضه جهانی این محصول را در اختیار دارد. آهن اسفنجی ماده اولیه کورههای قوس الکتریکی مدرن است که ستون فقرات ظرفیت فولادسازی ایران را تشکیل میدهند.
با این حال، رشد چشمگیر تولید آهن اسفنجی از یک سو و تثبیت تولید گندله و کنسانتره سنگ آهن در سطح سال قبل از سوی دیگر، نشاندهنده تشدید کمبود مواد اولیه برای واحدهای احیای مستقیم است. اما با توجه به تعطیلی بیش از ۱۴ میلیون تن ظرفیت تولید آهن اسفنجی به دلیل خسارات ناشی از جنگ تحمیلی سوم، این کمبود به طور موقت احساس نخواهد شد.
محصولات فولادی؛ کاهش ۱.۸ درصدی و عدم تعادل در زنجیره
برخلاف رشد فولاد خام، مجموع تولید محصولات فولادی در کشور در سال ۱۴۰۴ با روند نزولی مواجه شد و ۱.۸ درصد کاهش یافت. تولید انواع ورقهای فولادی نیز تقریباً در سطح سال قبل باقی ماند.
افزایش ۳.۸ درصدی تولید شمش فولاد خام در مقابل کاهش ۱.۱ درصدی تولید محصولات طویل فولادی (مانند میلگرد، تیرآهن، نبشی و ناودانی) نشاندهنده نیاز به توسعه صادرات شمش فولاد است. همچنین تعطیلی بیش از دو میلیون تن ظرفیت تولید شمش فولاد به دلیل جنگ تحمیلی سوم، با فعالسازی ظرفیتهای بیکار این محصول قابل جبران است.
نکته نگرانکننده دیگر، کاهش تولید برخی محصولات کلیدی است. به دلیل خسارات وارده به شرکتهای تولیدکننده اسلب در جریان جنگ، تعادل زنجیره محصولات تخت بر هم خورده و واردات اسلب و ورق گرم به یک ضرورت فوری تبدیل شده است.
چالشهای پیش روی صنعت فولاد ایران
صنعت فولاد ایران با وجود دستاوردهای چشمگیر، با موانع جدی روبرو است:
نخست، آسیبهای ناشی از جنگ: در اوایل سال ۲۰۲۶، حملات نظامی به تأسیسات کلیدی از جمله دو کارخانه بزرگ فولاد کشور، اختلالات عمدهای ایجاد کرد. تعطیلی بیش از ۱۴ میلیون تن ظرفیت تولید آهن اسفنجی و بیش از دو میلیون تن ظرفیت تولید شمش فولاد از پیامدهای این حملات است.
دوم، محدودیتهای انرژی: قطعی برق و گاز در فصول سرد سال، همواره یکی از چالشهای مزمن صنعت فولاد بوده است.
سوم، تحریمهای بینالمللی: موانع بانکی و تجاری، دسترسی به فناوریهای روز و بازارهای صادراتی را محدود کرده است.
چهارم، تورم داخلی و کمبود مواد اولیه: افزایش هزینههای تولید و کمبود گندله و کنسانتره سنگ آهن از دیگر چالشها هستند.
تنوع محصولات؛ نشانه خودکفایی
صنعت فولاد ایران طیف گستردهای از محصولات از مواد نیمهنهایی تا کالاهای با ارزش افزوده بالا را تولید میکند. محصولات طویل شامل میلگرد، تیرآهن، نبشی، ناودانی و ریل راهآهن (با تولید انحصاری توسط ذوبآهن اصفهان) است. محصولات تخت شامل ورق گرم، ورق سرد، ورق گالوانیزه و رنگی است که عمدتاً توسط شرکت فولاد مبارکه (بزرگترین تولیدکننده فولاد در منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا) تأمین میشود. همچنین محصولات لوله و پروفیل، و ورقهای پیشرفته خودرو مانند CK45 و S650MC از دیگر دستاوردهای این صنعت است.
نتیجهگیری
آمار منتشر شده از سوی انجمن تولیدکنندگان فولاد ایران نشان میدهد که صنعت فولاد کشور در سال ۱۴۰۴ با وجود جنگ، تحریم و محدودیتهای انرژی، مسیر رشد خود را حفظ کرده است. رشد ۱۰.۲ درصدی تولید اسلب، افزایش ۶.۲ درصدی فولاد خام و جهش ۱۶ درصدی آهن اسفنجی، دستاوردهای قابل توجهی هستند که تثبیت جایگاه دهم جهانی ایران را رقم زدند.
با این حال، کاهش ۱.۸ درصدی تولید محصولات فولادی، تخریب ظرفیتهای تولید ناشی از جنگ، عدم تعادل در زنجیره محصولات تخت و تشدید کمبود مواد اولیه، زنگ خطرهایی جدی برای آینده این صنعت هستند. واردات ضروری اسلب و ورق گرم، فعالسازی ظرفیتهای بیکار شمش فولاد و بازسازی تأسیسات آسیبدیده، از اولویتهای فوری است.
صنعت فولاد ایران که روزگاری به عنوان یک بازیگر جهانی مطرح بود، اکنون برای حفظ جایگاه خود و عبور از بحرانهای پیش رو، نیازمند برنامهریزی راهبردی، جذب سرمایهگذاری، بازسازی زیرساختهای تخریب شده و دیپلماسی اقتصادی فعال است. توانایی این صنعت در تبدیل چالشها به فرصت، نشاندهنده انعطافپذیری و عمق راهبردی توسعه صنعتی ایران در عرصه جهانی است
