مقدمه
ورقهای فولادی یکی از مهمترین محصولات زنجیره فولاد کشور هستند که در صنایع مختلفی مانند خودروسازی، ساختمانسازی، لوازم خانگی، لوله و پروفیل، نفت و گاز و بسیاری از حوزههای دیگر کاربرد دارند. با توجه به ظرفیتهای موجود و برنامههای توسعهای، بررسی دقیق وضعیت تولید و تجارت این محصولات میتواند به شناسایی نقاط قوت و ضعف و ارائه راهکارهای مؤثر کمک کند.
اهمیت ورقهای فولادی در صنایع کشور
صنعت خودروسازی یکی از اصلیترین مصرفکنندگان ورقهای فولادی است. حدود ۶۰ درصد از وزن یک خودرو را ورقهای فولادی تشکیل میدهند. در بدنه خودرو از ورقهای نورد سرد و گالوانیزه با ضخامت کمتر از ۱ میلیمتر استفاده میشود و در بخشهای شاسی و اکسل از ورقهای نورد گرم با ضخامت بالاتر. همچنین در صنعت لوازم خانگی، ورقهای فولادی برای ساخت بدنه یخچال، ماشین لباسشویی، کولر و سایر لوازم خانگی کاربرد گستردهای دارند. در صنعت لوله و پروفیل نیز ورقهای نورد گرم غیرآلیاژی با ضخامت ۲ میلیمتر بیشترین مصرف را دارند.
وضعیت تولید ورقهای فولادی در کشور
در سال ۱۳۹۹، بیش از ۳۰ میلیون تن فولاد خام در کشور تولید شد که حدود ۲۰ درصد آن به صورت خام صادر گردید. ظرفیت تولید فولاد خام کشور تا سال ۱۴۰۴ به ۵۵ میلیون تن خواهد رسید، اما ظرفیت واحدهای پاییندست تنها ۶ میلیون تن افزایش مییابد که نشاندهنده ادامه روند خامفروشی است.
در بخش ورق نورد گرم، ۹ واحد تولیدی فعال هستند که ظرفیت کل آنها ۹.۱ میلیون تن است. از این میزان، حدود ۶۷ درصد ظرفیت مورد استفاده قرار میگیرد و بیش از ۳ میلیون تن ظرفیت خالی وجود دارد. تولید ورق نورد گرم در سالهای اخیر نوسانات زیادی داشته و تولید بخش خصوصی از ۸۰۰ هزار تن در سال ۱۳۹۱ به ۵۰۰ هزار تن در سال ۱۳۹۷ کاهش یافته است.
در بخش ورق نورد سرد، ۵ واحد تولیدی با ظرفیت کل ۴.۲ میلیون تن فعالیت میکنند که تنها حدود ۶۰ درصد از این ظرفیت استفاده میشود. در ورقهای پوششدار نیز ظرفیت کل ۴.۷ میلیون تن است که حدود ۳۵ درصد آن مورد استفاده قرار میگیرد.
تجارت ورقهای فولادی
بررسی واردات و صادرات ورقهای فولادی نشان میدهد که میانگین واردات سالانه انواع ورقهای فولادی حدود ۱.۵ میلیارد دلار بوده است. محصولات با ارزش افزوده پایین مانند ورقهای گرم با عرض کم و ضخامت بالا صادر میشوند و محصولات با ارزش افزوده بالا مانند ورقهای گرم زیر ۳ میلیمتر، ورقهای نورد سرد زیر ۱ میلیمتر و انواع ورقهای آلیاژی وارد میشوند.
واردات ورق نورد گرم از ۷۰۰ میلیون دلار در سال ۱۳۹۰ به حدود ۳۰۰ میلیون دلار در سال ۱۳۹۹ کاهش یافته است، اما این کاهش بیشتر به دلیل رکود صنایع بوده و نه افزایش تولید داخلی. در بخش ورق نورد سرد، واردات از ۵۳۰ میلیون دلار به حدود ۱۰ میلیون دلار کاهش یافته و صادرات نیز به حدود ۹ میلیون دلار رسیده است. ورقهای پوششدار نیز از ۷۷۰ میلیون دلار واردات در سال ۱۳۹۰ به حدود ۲۰۰ میلیون دلار در سال ۱۳۹۹ کاهش داشتهاند.
چالشهای اصلی صنعت ورقهای فولادی
خامفروشی و استفاده نکردن از ظرفیت خالی: در حالی که بیش از ۳ میلیون تن ظرفیت خالی در تولید ورق نورد گرم وجود دارد، حدود ۱.۶ میلیون تن اسلب فولادی به خارج از کشور صادر میشود. معافیت مالیاتی صادرات، تولیدکنندگان را به سمت صادرات خام سوق داده است.
کمبود ظرفیت در ورقهای با ارزش افزوده بالا: کشور در تولید ورقهای گرم زیر ۳ میلیمتر که در صنایع لوله و پروفیل و به عنوان خوراک واحدهای نورد سرد استفاده میشوند، با کمبود ظرفیت مواجه است.
قیمتگذاری دستوری: قیمتگذاری محصولات بهگونهای است که جمع قیمت خوراک و هزینههای عملیاتی بدون در نظر گرفتن سود، معادل قیمت فروش ورق نورد سرد یا پوششدار است که باعث ضرردهی واحدها شده است.
کمبود خوراک واحدهای پاییندست: واحدهای نورد سرد و پوششدار به دلیل کمبود خوراک، از ظرفیت کامل خود استفاده نمیکنند و بخش قابلتوجهی از نیاز داخلی از طریق واردات تأمین میشود.
عدم تولید ورقهای آلیاژی و زنگنزن: در حال حاضر هیچ واحدی در کشور ورق آلیاژی و زنگنزن تولید نمیکند، در حالی که سالانه حدود ۴۰۰ میلیون دلار از این ورقها وارد میشود.
پیشنهادات برای بهبود وضعیت
تعیین اولویتهای سرمایهگذاری: تهیه فهرست اولویتهای سرمایهگذاری در زنجیره فولاد با رویکرد رفع واردات و ایجاد ارزش افزوده، با تمرکز بر ورقهای گرم زیر ۳ میلیمتر، ورقهای عریض، ورقهای سرد زیر ۱ میلیمتر و ورقهای آلیاژی و زنگنزن.
اصلاح نظام مالیاتی: حذف معافیت مالیاتی و وضع عوارض برای محصولات فولادی که زنجیره آنها تکمیل نشده و اعطای معافیت مالیاتی به محصولات با ارزش افزوده بالاتر.
ارزشگذاری بر اساس ارزش افزوده: ردهبندی شرکتها بر اساس ارزش افزوده تولیدی (دلار به تن) به جای تناژ تولید و استفاده از این ردهبندی در تخصیص تسهیلات دولتی و یارانه انرژی.
تجمیع نیازهای بازار: تجمیع نیازهای صنایع مختلف در حوزه ورقهای آلیاژی و زنگنزن برای انجام مطالعات دقیق بازار و جذب سرمایهگذاری.
حمایت از تولید با ارزش افزوده بالا: حمایت مالی و معنوی از شرکتهای خصوصی که برنامه تولید ورقهای آلیاژی و زنگنزن دارند.
جمعبندی
صنعت تولید ورقهای فولادی در ایران با وجود ظرفیتهای قابلتوجه، با چالشهای جدی مانند خامفروشی، قیمتگذاری دستوری، کمبود خوراک و عدم تولید محصولات با ارزش افزوده بالا مواجه است. با اجرای راهکارهای پیشنهادی از جمله اصلاح نظام مالیاتی، تعیین اولویتهای سرمایهگذاری و حمایت از تولید محصولات استراتژیک، میتوان ضمن کاهش واردات، اشتغالزایی و ارزآوری بیشتری برای کشور به ارمغان آورد. صنعت ورقهای فولادی پتانسیل بالایی برای تبدیل شدن به یکی از محورهای اصلی توسعه صنعتی کشور دارد که نیازمند عزم جدی و برنامهریزی دقیق است.
